Pamięć o zagładzie społeczności romskiej w perspektywie lokalnej

Na zdjęciu widać prelekcję w jasnej, nowoczesnej sali. Po lewej stronie stoi prowadząca przy dużym ekranie z napisem „obóz pracy – geneza”, a naprzeciwko niej siedzi grupa zasłuchanych osób.
W dniach 24–25 października 2025 roku Muzeum i Miejsce Pamięci w Bełżcu, we współpracy z francuską organizacją pozarządową Yahad – In Unum, zorganizowało seminarium szkoleniowe poświęcone losom społeczności romskiej w czasie II wojny światowej oraz wyzwaniom związanym z zachowaniem pamięci o tych wydarzeniach. Celem szkolenia było pogłębienie wiedzy o Zagładzie Romów i Sinti, poznanie wciąż pomijanych miejsc i historii, a także zapoznanie uczestników z metodami badań terenowych opartych na relacjach świadków i materiałach źródłowych.

Hołd dla ofiar – inauguracja przy pomniku

Wydarzenie rozpoczęło się 24 października uroczystą inauguracją przy pomniku upamiętniającym Romów i Sinti, ofiary obozu pracy w Bełżcu.

W tej części, jak co roku, wzięli udział przedstawiciele Gminy Bełżec oraz uczniowie Szkoły Podstawowej w Bełżcu wraz z nauczycielami. Uczestnicy oddali hołd ofiarom Zagłady oraz wysłuchali krótkich wystąpień organizatorów.

Czworo harcerzy w zielonych pelerynach przeciwdeszczowych pełni wartę przed trzema kamiennymi tablicami upamiętniającymi ofiary Romów i Sinti. U stóp pomnika, w jesiennej scenerii, złożono białe kwiaty i zapalono znicze.
Seminarium szkoleniowe poświęcone losom społeczności romskiej w czasie II wojny światowej.

Historia, badania i pamięć – wykłady pierwszego dnia

Po uroczystości nauczyciele, edukatorzy i regionaliści przeszli do części wykładowej w pracowni naukowo-dydaktycznej Muzeum.

Wykłady poprowadzili:

  • dr Ewa Koper (MMPB), która przybliżyła funkcjonowanie obozu pracy w Bełżcu oraz sytuację społeczności romskiej podczas okupacji niemieckiej,

  • Renata Masna (Yahad – In Unum), prezentująca działania organizacji w zakresie dokumentowania miejsc egzekucji, pozyskiwania relacji ostatnich świadków oraz edukacji historycznej. W wystąpieniu poruszyła także temat innych masowych zbrodni, m.in. Porajmos, ludobójstwa Majów w Gwatemali oraz ludobójstwa Jezydów w Iraku,

  • Michał Chojak (Dyrektor Centrum Badań Yahad – In Unum), który przedstawił kontekst historyczny Zagłady Romów, metodologię badań terenowych oraz narzędzia dydaktyczne organizacji, w tym interaktywną mapę „In-Evidence”, dokumentującą miejsca egzekucji od kul.

Prelegentka prowadzi prezentację w sali konferencyjnej; na dużym ekranie wyświetlone są slajdy z dokumentem, krajobrazem i nagraniem wywiadu
Seminarium szkoleniowe poświęcone losom społeczności romskiej w czasie II wojny światowej.

W terenie – śladami zapomnianych miejsc Zagłady

Drugiego dnia odbyła się wizyta studyjna w powiecie lubaczowskim i tomaszowskim, podczas której uczestnicy odwiedzili miejsca pamięci związane z masowymi egzekucjami Romów:

  • Las Niwki (Lubaczów) – miejsce rozstrzelania około 50 Romów w 1942 roku,

  • Bałaje – miejsce egzekucji 84 osób w 1942 roku, gdzie uczestnicy spotkali się również ze świadkiem historii,

  • Potoki koło Lubyczy Królewskiej – miejsce rozstrzelania około 80 osób z zatrzymanego taboru romskiego w 1942 roku.

Podczas wizyty uczestnicy poznali zarówno materialne świadectwa Zagłady, jak i metody badań terenowych stosowane przez Yahad – In Unum.

Kobieta w czarnej kurtce uważnie czyta kopię archiwalnego dokumentu podczas jesiennego spotkania w lesie, w którym uczestniczy grupa osób skupionych na historycznych przekazach.
Seminarium szkoleniowe poświęcone losom społeczności romskiej w czasie II wojny światowej.
Ludzie zgromadzeni w lesie słuchają świadka historii. Jedna z uczestniczek nagrywa przemawiającego mężczyznę swoim telefonem.
Seminarium szkoleniowe poświęcone losom społeczności romskiej w czasie II wojny światowej.

Edukacja jako odpowiedzialność

Szkolenie pozwoliło pogłębić wiedzę o mało znanych aspektach Zagłady Romów i Sinti oraz podkreśliło znaczenie edukacji historycznej i dokumentowania świadectw dla zachowania pamięci o ofiarach.

Każdy uczestnik otrzymał certyfikat ukończenia szkolenia.

Grupa kobiet stoi przed pomnikiem w Miejscu Pamięci w Bełżcu, trzymając w dłoniach certyfikaty uczestnictwa w seminarium.
Seminarium szkoleniowe poświęcone losom społeczności romskiej w czasie II wojny światowej.