W imię człowieczeństwa

Polacy, którzy ratowali Żydów w czasie okupacji niemieckiej

W imię człowieczeństwa
Ekspozycja prezentuje historie mieszkańców powiatu tomaszowskiego, którzy nieśli pomoc Żydom prześladowanym w czasie II wojny światowej. Wystawa prowadzi zwiedzających przez opowieść o aktach wielkiej odwagi i niezwykłej woli przetrwania – od działań zorganizowanych struktur pomocowych, takich jak Rada Pomocy Żydom „Żegota”, po indywidualne inicjatywy. „W imię człowieczeństwa…” to opowieść o ratowaniu i ocaleniu, o trudnych wyborach i heroicznych czynach zwykłych ludzi – poruszające świadectwo odwagi, solidarności i człowieczeństwa w czasach Zagłady.

Ważna informacja

Wystawa czasowaArchiwalne
  • Termin wystawy:29.09.2025 - 31.12.2025
  • Miejsce:Muzeum i Miejsce Pamięci w Bełżcu
  • Scenariusz:Dominika Pasieczna
  • Opracowanie plastyczne:Ewelina Kruszewska
  • Redakcja stylistyczna i korekta tekstów:Dorota Niedziałkowska
  • Idea wystawy i konsultacje:Ewa Koper, Wiesław Wysok

Przed wojną – wspólna codzienność

Przed wybuchem II wojny światowej Żydzi stanowili istotną część społeczności wielu miejscowości powiatu tomaszowskiego. Prowadzili sklepy, warsztaty rzemieślnicze, młyny i karczmy, współtworząc lokalną gospodarkę i kulturę. Ich obecność była szczególnie widoczna w ośrodkach miejskich, gdzie tworzyli zwarte środowiska społeczne i religijne. W wielu miejscowościach stanowili znaczną część mieszkańców i od pokoleń byli trwałą częścią lokalnej wspólnoty.

Panorama dawnej dzielnicy żydowskiej w Tomaszowie Lubelskim z gęstą zabudową niskich domów i dużą synagogą w tle.
Panorama dzielnicy żydowskiej w Tomaszowie Lubelskim

Okupacja i Zagłada

Po 1939 roku życie Żydów zostało podporządkowane polityce rasowej III Rzeszy. Wprowadzono obowiązek pracy przymusowej dla osób w wieku od 14 do 60 lat oraz nakaz noszenia opasek z gwiazdą Dawida. W Piotrkowie Trybunalskim Niemcy utworzyli pierwsze na okupowanych ziemiach polskich getto (październik 1939 r.). W 1940 roku rozpoczęto konfiskatę mienia oraz ustanowiono zarząd komisaryczny nad żydowskimi przedsiębiorstwami.

W październiku 1941 roku gubernator Generalnego Gubernatorstwa wydał rozporządzenie, w myśl którego osoby opuszczające teren getta oraz udzielające im pomocy podlegały karze śmierci. W 1942 roku Niemcy rozpoczęli akcję „Reinhardt”, której celem była eksterminacja Żydów z terenu Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białostockiego w obozach zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince oraz w obozie koncentracyjnym na Majdanku. Zginęło w nich około 1,5 miliona Żydów, w większości obywateli polskich.

W regionie Tomaszowa Lubelskiego deportacje do obozu zagłady w Bełżcu oraz likwidacja gett doprowadziły niemal do całkowitego zniszczenia lokalnej społeczności żydowskiej.

Czarno-biała fotografia grupowa rodziny Honorowów i Balsenbaumów z Tomaszowa Lubelskiego — kilka pokoleń kobiet, mężczyzn i dzieci pozujących razem na tle studia fotograficznego.
Rodziny Honorowów i Balsenboumów (Balsenbaumów), kupców z Tomaszowa Lubelskiego. Część ich członków przeżyła w Rosji radzieckiej, niektórzy wyemigrowali do Palestyny przed II wojną światową. Do obozu w Bełżcu najprawdopodobniej deportowano Blumę Finkelstein z d. Honorow (na zdjęciu stoi trzecia z lewej), Fridę Honorow (stoi pierwsza z prawej) i Peshię Balsenboum (siedzi w środku)

W cieniu terroru – wybory ludzi

Postawy społeczeństwa wobec prześladowań były zróżnicowane. Obok strachu i bierności, które dominowały wśród ludności cywilnej, nie brakowało
postaw skrajnie negatywnych: szantaży, denuncjacji, a nawet zabójstw.

Jednak wielu Polaków, mimo śmiertelnego zagrożenia, zdecydowało się ratować życie swoich żydowskich współobywateli. Angażowali się w różne formy pomocy: ukrywali prześladowanych, dostarczali żywność i leki, organizowali fałszywe dokumenty – tzw. aryjskie papiery. Motywy tych działań były różne: humanitarne, religijne, osobiste, a niekiedy także materialne.

Historie odwagi. Pomoc indywidualna

Wystawa przedstawia konkretne losy osób, które zdecydowały się pomagać mimo grożącej im kary śmierci. Ukrywano dzieci i dorosłych, tworzono kryjówki w domach i gospodarstwach, organizowano ucieczki.

Każda z tych historii ukazuje dramatyczne wybory podejmowane w sytuacji skrajnego zagrożenia. Ocalenie jednego życia wymagało często wieloletniego wysiłku, dyskrecji i odwagi całych rodzin.

Czarno-białe zdjęcie portretowe Julii Pępiak z córką Adelą i synem Zygmuntem — troje osób w ujęciu od ramion w górę, pozujących blisko siebie na neutralnym tle.
Julia Pępiak z córką Adelą i synem Zygmuntem

Pamięć

Po wojnie wielu ratujących zostało uhonorowanych tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, przyznawanym przez Instytut Yad Vashem. Historie te przypominają, że nawet w warunkach terroru możliwe było działanie oparte na solidarności i odpowiedzialności za drugiego człowieka.

Wystawa jest nie tylko opowieścią o przeszłości, lecz także refleksją nad współczesnością – nad tym, czym są odwaga cywilna, empatia i człowieczeństwo.

Rewers medalu Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przyznanego Elżbiecie Ważnej, z jej imieniem oraz inskrypcją w językach hebrajskim i francuskim.
Rewers medalu Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przyznanego Elżbiecie Ważnej
Fragment pionowego panelu ekspozycyjnego z mobilnej wystawy historycznej. Na jasnym tle widoczne są dwa czarno-białe, archiwalne portrety kobiet umieszczone w okrągłych ramkach oraz blok tekstu w języku polskim, opisujący ich losy. Całość utrzymana jest w minimalistycznej, dokumentalnej estetyce.
Wystawa w W imię człowieczeństwa. Polacy, którzy ratowali Żydów podczas okupacji niemieckiej.

Wystawa mobilna

Ekspozycję można bezpłatnie wypożyczyć. W sprawie szczegółów prosimy o kontakt: (+48) 84 665 25 10.

Następny
Bełżec – obóz zagłady