O Muzeum

Jesienią 1945 r. rozpoczęto proces dokumentowania zbrodni popełnionych na terenie byłego obozu w Bełżcu. Członkowie Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich przeprowadzili oględziny miejsca i sporządzili szkic sytuacyjny. Kwestią upamiętnienia miejsca Zagłady zajęła się powołana w 1947 r. Rada Ochrony Pomników Męczeństwa. Jej przedstawiciele wizytowali teren byłego obozu w 1949 r., a w 1950 r. opracowano plan jego uporządkowania oraz wzniesienia pomnika. Mimo tych działań przez kolejną dekadę Bełżec pozostawał niezabezpieczony i był okresowo przekopywany przez miejscową ludność w poszukiwaniu złota.

Powstanie współczesnego kompleksu memorialnego w Bełżcu było rezultatem wieloletnich przygotowań rozpoczętych w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Impulsem do podjęcia prac było podpisanie porozumienia pomiędzy rządem polskim a Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie, którego celem było stworzenie nowoczesnego miejsca pamięci na terenie byłego obozu zagłady. W 1997 roku przeprowadzono konkurs architektoniczny na projekt upamiętnienia, którego założeniem było zarówno zabezpieczenie obszaru masowych grobów, jak i stworzenie symbolicznej przestrzeni umożliwiającej refleksję nad tragedią ludzi deportowanych do obozu.

W procesie realizacji inwestycji rząd Polski reprezentował Andrzej Przewoźnik, sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Od 2002 r. stronę amerykańskich środowisk żydowskich reprezentował rabin Andrew Baker z Amerykańskiego Komitetu Żydowskiego, który – na mocy porozumienia z Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie – przejął odpowiedzialność za dalszą realizację projektu upamiętnienia. Inwestycję współfinansowali rząd Polski oraz darczyńcy ze Stanów Zjednoczonych. Uroczyste otwarcie Muzeum i Miejsca Pamięci w Bełżcu odbyło się 3 czerwca 2004 r.

Od początku swojego istnienia Muzeum i Miejsce Pamięci w Bełżcu angażuje się w upamiętnianie ofiar obozu poprzez organizację wydarzeń rocznicowych oraz udział w obchodach dni pamięci. Inicjatywy te sprzyjają budowaniu świadomości historycznej i tworzą przestrzeń refleksji nad znaczeniem doświadczeń przeszłości dla współczesnego społeczeństwa.

Działania edukacyjne, naukowe i warsztatowe prowadzone są w pracowni naukowo-dydaktycznej. Przestrzeń ta mieści się w budynku dawnej komendantury niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. Po pracach remontowo-budowlanych przeprowadzonych w latach 2019–2020 powstało tu nowoczesne zaplecze dydaktyczne.

W budynku znajdują się sala dydaktyczna, stanowiska do pracy z dokumentami archiwalnymi oraz zaplecze biurowe i sanitarne. Obiekt wyposażono w nowoczesne rozwiązania multimedialne, a także dostosowano do potrzeb osób z niepełnosprawnościami – posiada m.in. podjazd dla wózków, windę i przystosowane toalety. W otoczeniu pracowni powstały również parkingi, ciągi piesze oraz zadaszona wiata przeznaczona dla grup uczestniczących w zajęciach.

Ważnym obszarem pracy Muzeum są projekty dokumentacyjne związane z historią obozu oraz losami jego ofiar. Jednym z kluczowych przedsięwzięć jest realizowany od 2004 roku projekt „Każda ofiara ma swoje imię”. Jego celem jest dokumentowanie tożsamości osób zamordowanych w obozie oraz przywracanie pamięci o ich indywidualnych losach.

Instytucja gromadzi relacje świadków historii oraz nagrania audio i wideo dotyczące okresu okupacji niemieckiej i zagłady Żydów. Pozyskiwane są również dokumenty archiwalne dotyczące społeczności deportowanych do obozu.

Materiały te są systematycznie opracowywane i wykorzystywane zarówno w działalności naukowej, jak i edukacyjnej Muzeum.