Res non humana - rzecz nieludzka

Wojna dotarła na Zamojszczyznę już we wrześniu 1939 roku. Bombardowania zniszczyły miasta i wsie – między innymi Tomaszów Lubelski, Biłgoraj i Frampol. W rejonie Tomaszowa Lubelskiego doszło do jednych z największych walk kampanii wrześniowej.

Po kapitulacji polskich oddziałów region znalazł się pod okupacją niemiecką i został włączony do Generalnego Gubernatorstwa. Wprowadzono surowe przepisy, obowiązek pracy oraz system represji. Karą śmierci grożono między innymi za posiadanie radia, broni czy działalność uznawaną za sabotaż wobec okupanta.

Zamojszczyzna stała się miejscem realizacji planu kolonizacyjnego Generalplan Ost. W latach 1942–1943 Niemcy przeprowadzili akcję wysiedleńczą „Aktion Zamość”, podczas której spacyfikowano setki wsi, a dziesiątki tysięcy mieszkańców zmuszono do opuszczenia domów.

Ludność kierowano do obozów przejściowych, na roboty przymusowe lub do obozów koncentracyjnych. Szczególnie tragiczny los spotkał dzieci – wiele z nich oddzielono od rodziców i wywieziono do Niemiec w celu germanizacji, inne trafiły do obozów lub zmarły w wyniku chorób i głodu. W miejsce wysiedlonych Polaków sprowadzano niemieckich kolonistów.

Na terenie Zamojszczyzny działały organizacje konspiracyjne, przede wszystkim Armia Krajowa i Bataliony Chłopskie. Oddziały partyzanckie prowadziły walkę z okupantem, chroniły ludność i organizowały akcje dywersyjne. Skala oporu była tak duża, że wydarzenia te nazwano powstaniem zamojskim.

Jednym z najważniejszych miejsc pamięci związanych z okupacją jest Rotunda Zamojska – więzienie i miejsce egzekucji tysięcy ludzi. Dziś przypomina ona o ofiarach niemieckiego terroru i o historii regionu w latach II wojny światowej.